Η τέχνη στη ζωή (μας) και η ζωή (μας) στην τέχνη

0
399

Αφιέρωμα στην Παγκόσμια Ημέρα Τέχνης (15 Απριλίου)

 

Φανταστείτε το εξής:

Ξυπνάτε το πρωί και ο ήχος του ξυπνητηριού σας είναι μονάχα ένας θόρυβος δίχως μελωδία. Όσο ντύνεστε και τρώτε το πρωινό σας δεν μπορείτε να δείτε βιντεάκια στο Youtube, να χαζέψετε φωτογραφίες στο Instagram, να ακούσετε μουσική. Όσο περπατάτε για να πάτε στη δουλειά σας, ακούτε το βόμβο της πόλης και, όταν γυρνάτε, ξέρετε πως δεν θα ξενυχτήσετε με την αγαπημένη σας σειρά. Ξέρετε πως δε θα βουρκώσετε ποτέ ξανά διαβάζοντας το ίδιο ποίημα, δε θα σιγοτραγουδήσετε ξανά το αγαπημένο σας ρεφρέν, δε θα ταυτιστείτε με πρόσωπα σε φανταστικούς κόσμους. Αυτή είναι η ζωή χωρίς την τέχνη. Υπάρχει, λοιπόν, ζωή χωρίς την τέχνη;

Τί είναι τέχνη;

Σίγουρα θυμόμαστε την πρώτη μας συναυλία ή ίσως την τελευταία μας συναυλία πριν ακυρωθούν οι συναυλίες την περσινή άνοιξη. Τί είναι, λοιπόν, η τέχνη και τι είναι αυτό που τη φέρνει τόσο κοντά μας; Τα μοτίβα στα φύλλα των λουλουδιών, οι μελωδίες των πουλιών, η αναλογία στα κοχύλια της θάλασσας, το ηχόχρωμα της βροχής, όλα αυτά μαζί είναι η απόδειξη ύπαρξης της τέχνης πολύ πριν την ύπαρξη του ανθρώπου. Όλα αυτά είναι η απόδειξη πως δε δημιουργήσαμε την τέχνη αλλά πως, μάλλον, η τέχνη ενυπάρχει με τη ζωή ή, για κάποιους από μας, η τέχνη είναι η ίδια η ζωή.

Πως ξεκίνησαν όλα

Με την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, εξελίχθηκε και η αισθητική του για να συμπεριλάβει την αξιολόγηση αντικειμένων από την άποψη της επιβίωσης και την αξιολόγηση των αντικειμένων για κοινωνικές ανάγκες. Αυτή η θεωρία εξηγεί την εμπλοκή της τέχνης σε κοινωνικές δραστηριότητες, όπως η κοινή αισθητική εμπειρία, αλλά και τον κοινωνικό της χαρακτήρα. Η τέχνη είναι απόλυτα συνδεδεμένη με την κοινωνία, εκφράζει τις ανησυχίες, τους φόβους και τις ελπίδες των καλλιτεχνών σε σχέση με όσα συμβαίνουν στην χωροχρονική τους πραγματικότητα, με τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες αλλά και με ερωτήματα βαθιά ριζωμένα στην ανθρώπινη φύση, όπως αυτά του υπαρξισμού, της αγάπης, της θνητότητας και της πνευματικότητας.

Παρόλο που δεν χρειάζεται το κάθε έργο τέχνης να αποτελεί ερώτηση ή απάντηση σε κάτι που συμβαίνει σήμερα ή σε κάτι που έχει συμβεί, σίγουρα ανοίγει έναν διάλογο ανάμεσα σε αυτόν που το δημιουργεί και σε εκείνον που το λαμβάνει. Η τέχνη βασίζεται, λοιπόν, στην σχέση ανάμεσα στον πομπό και στον δέκτη, στον άνθρωπο που δημιουργεί (πομπός) και σε αυτόν που λαμβάνει, βιώνει ή αισθάνεται το έργο τέχνης (δέκτης). Η σχέση αυτή, βέβαια, έχει εξελιχθεί με τα χρόνια και συναντάμε περιπτώσεις όπου ο πομπός είναι παραπάνω του ενός ή περιπτώσεις όπου ο δέκτης είναι και παράλληλα ο πομπός. Αυτό συμβαίνει, μεταξύ άλλων, στις περιπτώσεις της συμμετοχικής τέχνης (participatory art) ή σε διαδραστικές αισθητικές εμπειρίες (interactive installations/films/designs).

Η παραπάνω θεωρία που συνδέει την εξέλιξη του ανθρώπου με την κοινωνία, εξηγεί ,εν μέρει, και το γεγονός ότι συναντάμε πάντα περισσότερες από μια πιθανές ερμηνείες ενός ερεθίσματος, όπως π.χ. ενός πίνακα ζωγραφικής.

Οι άνθρωποι, από εξελικτική άποψη, διαμορφώθηκαν διαφορετικά και έτσι συναντούμε συχνά ζητήματα αμφισημίας στην τέχνη. Ακριβώς αυτή η αμφισημία των έργων τέχνης, όμως, μας κρατά το ενδιαφέρον σε ένα βάθος χρόνου. Σύμφωνα με τη σημειωτική, τη μελέτη των σημείων και των συμβόλων και τη χρήση ή την ερμηνεία τους, υπάρχει το σημαίνον και το σημαινόμενο. Το σημαίνον είναι αυτό που μπορεί κάποιος να δει, να ακούσει, να αγγίξει και το σημαινόμενο είναι η ερμηνεία του, η έννοια, η αντίληψή του.

Πόσες φορές δεν σας έχει τύχει να δείτε την ίδια ταινία με την παρέα σας και να παρατηρήσετε διαφορετικά πράγματα ή να ερμηνεύσετε τα ίδια γεγονότα με διαφορετικούς τρόπους; Κάποιες φορές οι αποκλίσεις ανάμεσα στις ερμηνείες είναι τόσο μεγάλες ώστε να νιώθουμε πως έχουμε παρακολουθήσει κάτι εντελώς διαφορετικό. Αυτές οι διαφορές στην πρόσληψη ενός καλλιτεχνικού έργου είναι και ένας από τους λόγους που μπορούμε να ξαναδούμε την ίδια ταινία, να ακούσουμε το ίδιο τραγούδι χιλιάδες φορές χωρίς να βαρεθούμε και ανακαλύπτοντας κάτι καινούργιο κάθε φορά, είτε στο περιεχόμενο του έργου τέχνης είτε στα συναισθήματα που μας προκαλεί.

Με αυτήν την έννοια κανένα έργο τέχνης δεν είναι ένα και απαράλλαχτο, αλλά όπως λένε:

«Ένα βιβλίο έχει ίσες ερμηνείες με αυτές των ανθρώπων που το διάβασαν.»

Τί ορίζει, όμως, την ερμηνεία που δίνουμε σε ένα έργο τέχνης; Η αντίληψη επηρεάζει το νόημα που αποδίδουμε στην τέχνη και συχνά αυτές οι αντιλήψεις αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου. Ορισμένες βασικές ιδέες μπορεί να παραμείνουν, αλλά τα περισσότερα νοήματα εξαρτώνται από τα συγκεκριμένα κοινωνικά ήθη ενός δεδομένου χρόνου. Η αντίληψη, λοιπόν, συνδέεται στενά με τις απόψεις μας.

Η σημασία της τέχνης στην παιδική ηλικία

Τα σχολικά προγράμματα διδασκαλίας από όλο τον κόσμο και από την αρχαιότητα, αποδεικνύουν την αναγκαιότητα εμπλοκής των παιδιών σε καλλιτεχνικές δημιουργίες. Μέσω της τέχνης, τα παιδιά εκφράζουν τη συναισθηματική τους κατάσταση, επικοινωνούν με τους άλλους και αντιλαμβάνονται την έννοια του εαυτούς τους. Πιο συγκεκριμένα, η ζωγραφική, που συναντάται συχνά στις καλλιτεχνικές δραστηριότητες των παιδιών, είναι ένας δημιουργικός τρόπος συσχέτισης του ανθρώπου με το αντικείμενο, η οποία είναι βαθιά ριζωμένη στην πρώτη παιδική ηλικία και στη σχέση βρέφους-φροντιστή. Αυτές οι πρώτες διαδράσεις του βρέφους εδραιώνουν τις διάφορες υπαρξιακές ανησυχίες, πάνω στις οποίες στηρίζεται η συμπεριφορά και οι πεποιθήσεις του ως ενήλικας. Τέτοια παραδείγματα αποτελούν οι υποκειμενικές και οι αντικειμενικές πραγματικότητες, ο διαχωρισμός του εαυτού και του αντικειμένου, η ανάγκη συνύπαρξης με τους άλλους αλλά και η διαχείριση του αποχωρισμού.

Η τέχνη και η κοινωνία

Όσον αφορά την τέχνη, μπορούμε να δούμε ότι σε όλη την ιστορία η αξιολόγηση των καλλιτεχνικών έργων άλλαξε με την πάροδο του χρόνου, γεγονός που ενισχύει τον παραπάνω ισχυρισμό της σύνδεσης μεταξύ των απόψεών μας και της αντίληψης για την τέχνη. Αυτός είναι και ένας ακόμα τρόπος που η κοινωνία επηρεάζει την σχέση και την εμπειρία μας με την τέχνη.

Μέσα σε αυτές τις διακυμάνσεις, συναντάμε και την αντίληψη για την ίδια την τέχνη, το πως γίνεται και σε ποιους απευθύνεται. Ο William Morris, Άγγλος σχεδιαστής υφασμάτων, είπε: «Δεν θέλω τέχνη για τους λίγους, όπως δε θέλω παιδεία ή ελευθερία για τους λίγους». Αυτή η έκφραση μπορεί να φαντάζει δεδομένη στο δυτικό κόσμο σήμερα, όμως η τέχνη έχει περάσει από πολλά στάδια και μεταβάλλεται συνεχώς στην συλλογική σκέψη.

Αν πάμε πίσω στην τέχνη της αρχαιοελληνικής εποχής, αυτή συμπεριελάμβανε, μεταξύ άλλων, την αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική, την κεραμική, το θέατρο και την λογοτεχνία. Το κοινωνικό πλαίσιο της αρχαίας ελληνικής τέχνης σήμαινε ριζικές πολιτικές εξελίξεις και αύξηση της ευημερίας της χώρας. Παρόλο που στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν γνωστοί καλλιτέχνες, υπήρχε επίσης και μεγάλη μερίδα ανθρώπων που εργάζονταν ως τεχνίτες. Υπήρχαν, επίσης, και ποικίλες καλλιτεχνικές δραστηριότητες και ισχυρές τοπικές παραδόσεις. Επομένως, η τέχνη αφορούσε και τους καλλιτέχνες αλλά και τη δημόσια σφαίρα, έστω και αν υπήρχε ήδη η έννοια του καλλιτέχνη. Πολύ αργότερα, η τέχνη έγινε συνώνυμη με τον καλλιτέχνη-ιδιοφυία, τα έργα του οποίου αγοράζονται σε τρομερές τιμές. Από άποψη καλλιτεχνικής αξίας, το έργο μπορεί να μην έχει τόσο ισχυρή θέση, αλλά την αποκτά επειδή φέρει την υπογραφή ενός καλλιτέχνη-ιδιοφυία.

Σήμερα, η τέχνη υπάρχει παντού, εντός και εκτός ακαδημιών τέχνης.

Βρίσκεται σε ερασιτεχνικές ομάδες καλλιτεχνικής έκφρασης, σε δημοτικά ωδεία και στα σχολεία, στην πλατεία με τους πλανόδιους καλλιτέχνες, στους μουσικούς στη διάβαση του μετρό, στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Συναντάμε την τέχνη παντού, χωρίς να απαιτούνται καλλιτεχνικές υπογραφές που να εδραιώνουν κάτι ως έργο τέχνης. Ο καθένας μας, λοιπόν, είναι καλλιτέχνης και δεν χρειάζεται να το αποδείξει με ένα πτυχίο ή με την ποιότητα του παραγόμενου καλλιτεχνικού του έργου.

Ο Φρόυντ έλεγε πως μια εικόνα δεν έχει ζωή από μόνη της και ένας καλλιτέχνης δεν μπορεί απλώς να αντιγράφει την εικόνα της φύσης επιδερμικά, αλλά πρέπει να την αλλάζει. Αυτό που πρέπει να περιέχει η εικόνα είναι τα συναισθήματα του ίδιου του καλλιτέχνη και τις σκέψεις του, με τέτοιο τρόπο ώστε να αποκτήσουν αυτές από μόνες τους παρουσία και δύναμη. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, πως δεν είναι η πιστή αναπαράσταση της ζωής, η έννοια της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ένα έργο τέχνης είναι πάνω από όλα μια δημιουργική διαδικασία και όχι ένα τελικό αποτέλεσμα προς κρίση ή κατανάλωση. Όπως έγραψε και ο Ρώσος συγγραφέας Λέο Τολστόι: «Όλες οι τέχνες έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό, ότι ενώνουν τους ανθρώπους.» και αυτό που μπορούμε να μάθουμε από την τέχνη, είναι τρόποι επικοινωνίας και συνύπαρξης με τους άλλους, ακόμα και αν δε μιλάμε την ίδια γλώσσα ή αν δε βρισκόμαστε στο ίδιο μέρος την ίδια στιγμή.

Μην φοβάστε να φαντάζεστε και να δημιουργείτε. Να θυμάστε «Από όλους τους κόσμους, ο κόσμος της τέχνης έχει χώρο για όλους.»

Της Μαίρης Μαρινοπούλου

Βιβλιογραφία

– Anapur, E. (2016, December 6). Widewalls. Retrieved from https://www.widewalls.ch/magazine/perception-in-art
– Saarinen, J. (2020). Affect in artistic creativity. Taylor and Francis.
– Seese, J. (2016). The Psychology of Art. BOWDOIN JOURNAL OF ART.

Διαβάστε ακόμη: Το θέατρο και 8 τεχνικές του για να ακολουθήσετε στην καθημερινότητά σας

 

Newsletter εγγραφή

 

Όμορφη Ζωή Άρθρα

Σχολιάστε

Για να καταχωρήσετε το σχόλιο σας, συνδεθείτε με...



Αφήστε το σχόλιό σας !
Γράψτε το όνομά σας